Mediacje w sporach cywilnych

Mediacja cywilna pozwala zakończyć spór o pieniądze, korzystanie z rzeczy, wzajemne rozliczenia lub naruszenie dóbr osobistych ugodą, która po zatwierdzeniu przez sąd ma moc prawną ugody sądowej, a po nadaniu klauzuli wykonalności jest tytułem wykonawczym (art. 183¹⁵ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). Jest szczególnie przydatna, gdy strony pozostają sąsiadami, współwłaścicielami albo członkami tej samej rodziny i potrzebują ustalić zasady na przyszłość.

Zakres mediacji cywilnej

Rozmowy mogą obejmować zapłatę i rozliczenie umowy, zwrot pożyczki, rozliczenia najmu, naprawienie szkody, sposób korzystania ze wspólnej rzeczy i wydatki współwłaścicieli. W sporach sąsiedzkich można uzgodnić konkretne zasady postępowania usuwające przyczynę konfliktu. W sprawach spadkowych przedmiotem mediacji mogą być rozliczenia zachowku i ustalenia dotyczące działu spadku. Ugoda nie zastępuje stwierdzenia nabycia spadku ani aktu poświadczenia dziedziczenia. Mediacja może też służyć uzgodnieniu sposobu usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych: treści oświadczenia, przeprosin lub świadczenia pieniężnego. Zakres możliwego porozumienia ustala się przed jego podpisaniem, ponieważ nie każdym prawem strony mogą swobodnie rozporządzać.

Jak określić przedmiot porozumienia.

Najpierw trzeba ustalić, jaki problem ma rozwiązać ugoda. Przy sporze o
zapłatę będą to zwykle kwota, termin, raty, odsetki i zabezpieczenie. Przy wspólnej nieruchomości — dostęp do
poszczególnych części, ponoszenie kosztów, wykonanie prac i wzajemne rozliczenia.
Jeżeli spór dotyczy powtarzających się zachowań, uzgodnienia powinny wskazywać konkretne obowiązki i
sposób ustalenia, czy zostały wykonane. Trzeba przy tym odróżnić obowiązki nadające się do egzekucji od
uzgodnień, których wykonanie opiera się na dalszej współpracy.
Ugoda może obejmować część sporu. Sąd odmawia jej zatwierdzenia, w całości lub części, jeżeli jest sprzeczna z
prawem lub zasadami współżycia społecznego, zmierza do obejścia prawa, jest niezrozumiała lub zawiera
sprzeczności (art. 183¹⁴ § 3 Kodeksu postępowania cywilnego) — dlatego treść porozumienia redaguje się tak,
aby każdy obowiązek miał oznaczonego wykonawcę, przedmiot i termin.

Nieruchomość i forma ugody

Zatwierdzenie ugody przez sąd nie zastępuje formy szczególnej wymaganej dla danej czynności (art. 183¹⁵ § 2 Kodeksu postępowania cywilnego). Formy aktu notarialnego wymaga umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości i umowa przenosząca własność (art. 158 Kodeksu cywilnego), a także umowa o dział spadku, do którego należy nieruchomość (art. 1037 § 2).

Porozumienie osiągnięte w mediacji można wykonać na dwa sposoby:
• zawierając u notariusza umowę o treści uzgodnionej w mediacji;
• w postępowaniu sądowym o zniesienie współwłasności — składając zgodny wniosek co do sposobu jej zniesienia; sąd wydaje wtedy postanowienie odpowiadające treści wniosku, jeżeli projekt podziału nie sprzeciwia się prawu ani zasadom współżycia społecznego i nie narusza w sposób rażący interesu osób2 uprawnionych (art. 622 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego). Przepisy te stosuje się odpowiednio w sprawach o dział spadku i o podział majątku wspólnego.

Prawa osób trzecich. Porozumienie nie może rozporządzać prawami osób, które nie są jego stronami. Zmiana sytuacji wszystkich współwłaścicieli wymaga odpowiedniego udziału uprawnionych; ugoda części z nich może obejmować ich wzajemne rozliczenia w dopuszczalnym zakresie. Uzgodnienie między dłużnikami, kto będzie spłacał kredyt, nie zwalnia żadnego z nich z zobowiązania wobec banku.

Małoletni. Rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka (art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Zatwierdzenie ugody tego zezwolenia nie zastępuje.

Przygotowanie i przebieg mediacji

Po zgłoszeniu ustalamy uczestników i temat sporu, sprawdzamy możliwość bezstronnego prowadzenia sprawy oraz uzgadniamy warunki mediacji. Jeżeli zgłasza się jedna osoba, ustalamy sposób zaproponowania rozmów drugiej stronie; bez jej zgody mediacja umowna nie zostaje wszczęta. Osobę prowadzącą mediacje przedstawiamy w części Mediator Centrum. Podczas spotkań pomagamy uporządkować sporne kwestie i propozycje. W razie potrzeby strony mogą wspólnie zlecić wycenę lub opinię techniczną. W mediacji mogą uczestniczyć pełnomocnicy; mediator nie przesądza, czy strona powinna zaakceptować określoną kwotę lub zrezygnować z części żądania.
Mediator sporządza protokół wskazujący wynik mediacji także wtedy, gdy nie zawarto ugody. Jeżeli strony osiągnęły porozumienie, podpisują ugodę zamieszczoną w protokole albo do niego załączoną. Następnie podejmowane są czynności potrzebne do jej zatwierdzenia przez sąd albo wykonania w wymaganej formie.

Co przygotować.

Krótki opis problemu i chronologię zdarzeń, umowy, potwierdzenia wpłat, wezwania i korespondencję. W sprawie nieruchomości — numer księgi wieczystej, dokumenty dotyczące praw do nieruchomości i rozliczenie wydatków. W sprawie spadkowej — dokumenty potwierdzające prawa do spadku i skład majątku. W sprawie o szkodę — fotografie, kosztorysy i rachunki. Jeżeli sprawa jest w sądzie, podaj sygnaturę, żądania stron i terminy.

Terminy i egzekucja

Bieg przedawnienia roszczeń objętych umową o mediację ulega zawieszeniu na czas trwania mediacji (art. 121 pkt 5 Kodeksu cywilnego). Mediację wszczyna doręczenie mediatorowi wniosku z dowodem doręczenia jego odpisu drugiej stronie, z uwzględnieniem przypadków niewszczęcia wskazanych w art. 183⁶ § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Samo wezwanie do zapłaty, propozycja ugody lub zaproszenie do rozmów takiego skutku nie wywołują. Szczegóły, w tym ochronę w razie niewszczęcia mediacji, opisujemy w części
Przedawnienie na stronie Centrum mediacyjne.
Mediacja nie wstrzymuje sama przez się terminów sądowych ani toczącej się egzekucji i nie zastępuje wniosku o zabezpieczenie roszczenia. Przy trwającej egzekucji w ugodzie trzeba ustalić, jakie wnioski i w jakich terminach złoży wierzyciel oraz jak zostaną rozliczone koszty. Sam podpis pod ugodą nie kończy egzekucji. Jeżeli druga strona zbywa majątek lub grozi utrata dowodu, potrzebę pilnego działania powinien ocenić własny pełnomocnik.

Koszty mediacji cywilnej

W mediacji ze skierowania sądu w sprawie majątkowej o wartości przedmiotu sporu do 200 000 zł wynagrodzenie mediatora wynosi 2% tej wartości, nie mniej niż 300 zł i nie więcej niż 4000 zł za całą mediację.
Powyżej 200 000 zł wynosi 4000 zł oraz 1% nadwyżki ponad tę kwotę, łącznie nie więcej niż 8000 zł. W sprawie niemajątkowej albo majątkowej, w której wartości przedmiotu sporu nie da się ustalić, wynagrodzenie wynosi 300 zł za pierwsze posiedzenie i 200 zł za każde kolejne, łącznie nie więcej niż 900 zł; bez posiedzenia mediacyjnego wynosi 300 zł.
Odrębnie mogą dojść udokumentowane i niezbędne wydatki mediatora oraz VAT na zasadach rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 12 lutego 2026 r. Podane limity dotyczą wynagrodzenia, a nie całego kosztu mediacji. W mediacji umownej wynagrodzenie mediatora, wydatki i sposób ich ponoszenia uzgadnia się przed rozpoczęciem mediacji. Przykład: w sporze o 20 000 zł wynagrodzenie mediatora za całą mediację wynosi 400 zł przed ewentualnym VAT i wydatkami; sposób podziału kosztów ustalają strony. Jeżeli postępowanie w pierwszej instancji zakończyło się ugodą przed rozpoczęciem rozprawy, zwracana jest cała uiszczona opłata od pozwu pomniejszona o 30 zł. Po rozpoczęciu rozprawy ugoda przed mediatorem uzasadnia zwrot trzech czwartych uiszczonej opłaty, również pomniejszony o 30 zł (art. 79 ust. 1 pkt 1 lit. h, pkt 2 lit. a i ust. 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Od wniosku o zatwierdzenie ugody z mediacji umownej nie pobiera się opłaty (art. 95 ust. 1 pkt 9). Odrębnie trzeba uwzględnić koszty wyceny, notariusza i własnej pomocy prawnej.