Mediacje w sprawach medycznych

Mediacja medyczna pozwala pacjentowi, placówce, osobie wykonującej zawód medyczny i ubezpieczycielowi uzgodnić sposób zakończenia sporu o cywilne roszczenia związane z leczeniem lub naruszeniem praw pacjenta. Ugoda może objąć odszkodowanie, zadośćuczynienie, rentę i koszty dalszej opieki, a także wyjaśnienia, przeprosiny, zasady komunikacji i inne działania odpowiadające potrzebom uczestników.

Zakres mediacji medycznej

Mediacja jest przydatna, gdy strony różnią się co do wysokości świadczenia, zakresu następstw zdrowotnych, sposobu finansowania opieki lub udziału poszczególnych podmiotów w naprawieniu szkody. Sprawdza się także wtedy, gdy pacjent oczekuje wyjaśnienia przebiegu leczenia, a placówka chce przedstawić swoje stanowisko i zakończyć niepewność związaną ze sporem. Wiele spraw medycznych wymaga wiadomości specjalnych. Przed rozmowami ustalamy, co wynika z dokumentacji, które okoliczności są sporne i czy bez dodatkowej oceny medycznej strony mogą świadomie zdecydować o ugodzie. Jeżeli uczestnicy oczekują wyłącznie wiążącego rozstrzygnięcia o odpowiedzialności, właściwa jest droga sądowa.

Roszczenia i inne uzgodnienia.

Rozmowy mogą dotyczyć roszczeń przewidzianych w Kodeksie cywilnym i w ustawie o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta:
• odszkodowania obejmującego koszty wynikłe z uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia — leczenia,
rehabilitacji, opieki, dojazdów (art. 444 § 1 Kodeksu cywilnego);
• renty związanej z utratą zdolności do pracy, zwiększeniem się potrzeb albo zmniejszeniem widoków powodzenia na przyszłość (art. 444 § 2);
• zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę (art. 445 § 1);
• roszczeń w związku ze śmiercią pacjenta: zwrotu kosztów leczenia i pogrzebu, renty, odszkodowania za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej i zadośćuczynienia, zależnie od sytuacji osoby uprawnionej i przesłanek danego roszczenia (art. 446 § 1–4);
• zadośćuczynienia dla najbliższych członków rodziny, gdy ciężkie i trwałe uszkodzenie ciała lub rozstrój
zdrowia skutkuje niemożnością nawiązania lub kontynuowania więzi rodzinnej (art. 446²);
• zadośćuczynienia za zawinione naruszenie praw pacjenta (art. 4 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta).

Roszczenie z tytułu naruszenia praw pacjenta może mieć znaczenie także wtedy, gdy nie wykazano szkody na zdrowiu, na przykład przy naruszeniu prawa do informacji, świadomej zgody lub poszanowania godności. Nie każde naruszenie daje to roszczenie: art. 4 ust. 3 wyłącza między innymi naruszenie prawa dostępu do dokumentacji medycznej, które podlega innym środkom ochrony.
Ugoda może przewidywać także wyjaśnienia, przeprosiny lub informację o zmianach organizacyjnych w placówce. Ich treść i sposób wykonania uzgadniają strony.

Ubezpieczyciel w mediacji

Podmiot leczniczy ma obowiązek zawrzeć umowę ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej (art. 17 ust. 1 pkt 4 lit. a ustawy o działalności leczniczej). Poszkodowany może dochodzić roszczenia bezpośrednio od ubezpieczyciela (art. 822 § 4 Kodeksu cywilnego), dlatego ubezpieczyciel placówki jest naturalnym uczestnikiem mediacji.
Ugoda zawarta wyłącznie między pacjentem a placówką wiąże te strony i nie gwarantuje wypłaty uzgodnionej kwoty przez ubezpieczyciela. Zakres odpowiedzialności ubezpieczyciela wynika z przepisów i umowy ubezpieczenia, a jego odmowa może zostać zakwestionowana. Jeżeli świadczenie ma być pokryte z OC, trzeba ustalić podstawę odpowiedzialności i uzgodnić udział ubezpieczyciela, wysokość świadczenia oraz sposób płatności. Ubezpieczyciel nie może podnieść przeciwko poszkodowanemu zarzutu naruszenia obowiązków wynikających z umowy lub ogólnych warunków ubezpieczenia, jeżeli nastąpiło ono po zajściu wypadku (art. 822 § 5 Kodeksu cywilnego).
Minimalna suma gwarancyjna obowiązkowego OC podmiotu leczniczego udzielającego stacjonarnych i całodobowych świadczeń szpitalnych wynosi równowartość 100 000 euro na jedno zdarzenie i 500 000 euro na wszystkie zdarzenia w okresie ubezpieczenia nie dłuższym niż 12 miesięcy; dla pozostałych podmiotów leczniczych wynosi 75 000 euro i 350 000 euro (§ 3 rozporządzenia Ministra Finansów z 29 kwietnia 2019 r.). Są to minimalne sumy dla tych kategorii podmiotów, a nie limit wszystkich roszczeń pacjenta ani uniwersalne stawki ubezpieczenia każdej praktyki zawodowej. Przed rozmowami o wyższych kwotach trzeba ustalić, jaka część sumy pozostała i czy placówka ma ubezpieczenie dobrowolne, w tym nadwyżkowe.
Placówka, lekarz i ubezpieczyciel nie zawsze mają wspólne stanowisko. Spór może dotyczyć decyzji klinicznych, organizacji leczenia albo zakresu polisy, a każdy z uczestników może potrzebować własnego pełnomocnika.

Fundusz Kompensacyjny i inne postępowania

Świadczenie z Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych przyznaje Rzecznik Praw Pacjenta. Według komunikatu Rzecznika z 9 września 2026 r. od 6 września 2026 r. wynosi ono od 2393 zł do 239 131 zł w razie zakażenia, uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia oraz od 23 914 zł do 119 566 zł dla każdego uprawnionego wnioskodawcy w razie śmierci pacjenta; opłata od wniosku wynosi 361 zł. Kwoty są corocznie waloryzowane. Decyzja jest wydawana w terminie trzech miesięcy od otrzymania kompletnego i opłaconego wniosku (art. 67za ust. 3 ustawy o prawach pacjenta).

Zakres.

Fundusz obejmuje zdarzenia medyczne zaistniałe przy udzielaniu w szpitalu świadczeń finansowanych ze środków publicznych (art. 67q). Zdarzeniem medycznym jest zakażenie, uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia albo śmierć pacjenta, których z wysokim prawdopodobieństwem można było uniknąć, gdyby świadczenia udzielono zgodnie z aktualną wiedzą medyczną albo zastosowano inną dostępną metodę; nie są nim dające się przewidzieć normalne następstwa metody, na którą pacjent wyraził świadomą zgodę (art. 3 ust. 1 pkt 11).
Termin. Wniosek można złożyć w terminie roku od dnia, w którym wnioskodawca dowiedział się o zakażeniu, uszkodzeniu ciała, rozstroju zdrowia albo śmierci pacjenta, nie później niż trzy lata od zdarzenia (art. 67t ust. 3). Przepisy o Funduszu obowiązują od 6 września 2023 r. Wniosek dotyczący zdarzenia wcześniejszego może zostać wniesiony, jeżeli wnioskodawca dowiedział się o wskazanym zakażeniu, uszkodzeniu ciała, rozstroju zdrowia albo śmierci pacjenta po dniu wejścia w życie ustawy (art. 9 ust. 2 ustawy z 16 czerwca 2023 r.).
Skutki przyjęcia świadczenia. Złożenie oświadczenia o przyjęciu świadczenia jest równoznaczne ze zrzeczeniem się roszczeń o odszkodowanie, rentę i zadośćuczynienie mogących wynikać ze zdarzenia medycznego w zakresie szkód, które ujawniły się do dnia złożenia wniosku (art. 67zc ust. 2). Decyduje stan na dzień wniosku, nie na dzień przyjęcia świadczenia. Ocena szkody ujawnionej później wymaga ustalenia, czy jest rzeczywiście nowa i nie została objęta zrzeczeniem; dalszy rozwój znanych następstw nie oznacza automatycznie odrębnego roszczenia.

Co wyłącza postępowanie przed Rzecznikiem. Postępowania nie wszczyna się, a wszczęte umarza, jeżeli w związku z tym samym zdarzeniem: prawomocnie osądzono sprawę o odszkodowanie, rentę lub zadośćuczynienie albo toczy się postępowanie cywilne w takiej sprawie; wnioskodawca uzyskał odszkodowanie, rentę lub zadośćuczynienie od osoby odpowiedzialnej za szkodę, w tym z jej ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej; sąd orzekł na rzecz wnioskodawcy obowiązek naprawienia szkody, zadośćuczynienie albo nawiązkę (art. 67v). Samo zaproszenie do rozmów pozasądowych i prowadzenie takich rozmów nie są wymienione w art. 67v jako przeszkoda w ubieganiu się o świadczenie. Mediacja ze skierowania sądu odbywa się natomiast w ramach sprawy cywilnej, która może stanowić taką przeszkodę; znaczenie ma też uzyskanie nawet części odszkodowania, renty lub zadośćuczynienia od podmiotu odpowiedzialnego albo jego ubezpieczyciela. Jeżeli toczy się sprawa w Funduszu, przed podpisaniem ugody, przyjęciem zapłaty lub wystąpieniem o sądowe zatwierdzenie ugody trzeba ustalić wpływ konkretnej kolejności działań na ten tryb kompensacji. Przez czas trwania postępowania przed Rzecznikiem bieg przedawnienia roszczeń o naprawienie szkody wynikłej ze zdarzenia, którego dotyczy wniosek, nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu (art. 67w ust. 2). Wojewódzkie komisje do spraw orzekania o zdarzeniach medycznych zniesiono 1 lipca 2024 r.; ich niezakończone sprawy przejął Rzecznik Praw Pacjenta.

Mediacja a sprawa karna i odpowiedzialność zawodowa. Rozmowy ugodowe w sprawie cywilnej mogą toczyć się także wtedy, gdy zdarzenie bada prokuratura lub rzecznik odpowiedzialności zawodowej. Ugoda nie kończy tych postępowań; jej treść i dokonane wypłaty trzeba uwzględnić, aby uniknąć sprzecznych zobowiązań lub podwójnego zaspokojenia tej samej szkody. Mediacja w postępowaniu karnym jest odrębną procedurą: sąd lub prokurator może, z inicjatywy lub za zgodą oskarżonego i pokrzywdzonego, skierować sprawę do instytucji lub osoby do tego uprawnionej (art. 23a § 1 Kodeksu postępowania karnego). W postępowaniu w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej lekarzy funkcję mediatora pełni lekarz wybrany przez radę lekarską (art. 113 ust. 3 ustawy o izbach lekarskich).
Centrum prowadzi mediacje cywilne. Ochrona oświadczeń ugodowych w procesie cywilnym nie przesądza o sposobie wykorzystania informacji w sprawie karnej, która podlega własnym regułom. Przy równoległych postępowaniach zakres przekazywanych informacji warto omówić z własnym pełnomocnikiem lub obrońcą.

Terminy i zakres ugody

Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przedawnia się z upływem trzech lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia (art. 442¹ § 1 Kodeksu cywilnego). Przy szkodzie na osobie przedawnienie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem trzech lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia (§ 3). Jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, termin wynosi dwadzieścia lat od popełnienia przestępstwa (§ 2). Roszczenia małoletniego o naprawienie szkody na osobie nie przedawniają się wcześniej niż z upływem dwóch lat od uzyskania pełnoletności (§ 4). Mediacja umowna zawiesza bieg przedawnienia roszczeń objętych umową o mediację (art. 121 pkt 5 Kodeksu cywilnego); szczegóły opisujemy w części Przedawnienie na stronie Centrum mediacyjne. Terminy trzeba sprawdzić osobno dla roszczeń pacjenta, jego bliskich oraz dla żądań kierowanych do poszczególnych podmiotów. Zgłoszenie ubezpieczycielowi roszczenia albo zdarzenia objętego ubezpieczeniem ma własne skutki dla biegu przedawnienia zgodnie z art. 819 § 4 Kodeksu cywilnego i wymaga odrębnej oceny.

Zakres ugody. Ugoda powinna odróżniać szkody już ujawnione, dalsze leczenie i następstwa, których jeszcze nie można określić. Ogólne oświadczenie o wyczerpaniu wszystkich roszczeń może mieć daleko idące skutki, a jego dopuszczalność w odniesieniu do szkód przyszłych wymaga odrębnej oceny.

Małoletni. Rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka (art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Zatwierdzenie ugody przez sąd tego zezwolenia nie zastępuje.

Przygotowanie i przebieg mediacji

Jeżeli jesteś pacjentem lub osobą bliską. Do pierwszego zgłoszenia wystarczy krótki opis zdarzenia, oznaczenie uczestników i wykaz posiadanych dokumentów. Szczegółowe materiały, w tym dokumentację medyczną, przekazuje się w uzgodnionym zakresie po sprawdzeniu możliwości prowadzenia mediacji. Przepisy nie wymagają udziału pełnomocnika; mediator nie ocenia jednak zasadności roszczeń i nie doradza żadnej ze stron, dlatego projekt ugody warto przed podpisaniem skonsultować. Placówka nie ma obowiązku przystąpienia do mediacji umownej; bez jej zgody mediacja nie zostaje wszczęta.

Jeżeli reprezentujesz placówkę lub ubezpieczyciela. Osoby uczestniczące w rozmowach powinny mieć umocowanie obejmujące zawarcie ugody. Jednostka sektora finansów publicznych może zawrzeć ugodę w sprawie spornej należności cywilnoprawnej po dokonaniu pisemnej oceny, że skutki ugody są korzystniejsze niż prawdopodobny wynik postępowania sądowego albo arbitrażowego (art. 54a ustawy o finansach publicznych); nie każda placówka jest taką jednostką — decyduje jej status. Sam udział w mediacji nie oznacza uznania roszczenia.
Najpierw ustalamy uczestników, zakres roszczeń i etap innych postępowań. Następnie uzgadniamy udział ubezpieczyciela, potrzebne materiały, koszty i organizację spotkań. W projekcie porozumienia określamy świadczenia, terminy, podmioty odpowiedzialne za zapłatę i zakres zakończonego sporu. Osobę prowadzącą mediacje przedstawiamy w części Mediator Centrum.

Do przygotowania mediacji przydatne są:
• chronologia leczenia i opis zgłaszanych zastrzeżeń;
• dokumentacja leczenia, zgody i przekazane pacjentowi informacje;
• zestawienie żądań oraz dokumenty dotyczące kosztów, dochodów i potrzeb opiekuńczych;
• zgłoszenie szkody, decyzje i korespondencja ubezpieczyciela, polisa i warunki ubezpieczenia;
• posiadane opinie medyczne;
• informacje o sprawach sądowych, postępowaniu przed Rzecznikiem Praw Pacjenta i przyjętych świadczeniach;
• dokumenty umocowania przedstawicieli i pełnomocników.

Dane o zdrowiu przekazuje się w zakresie potrzebnym do sprawy; sposób udostępnienia dokumentacji ustalamy po określeniu uczestników i zasad rozmów.

Koszty mediacji medycznej

W mediacji ze skierowania sądu w sprawie majątkowej o wartości przedmiotu sporu do 200 000 zł wynagrodzenie mediatora wynosi 2% tej wartości, nie mniej niż 300 zł i nie więcej niż 4000 zł za całą mediację.
Powyżej 200 000 zł wynosi 4000 zł oraz 1% nadwyżki ponad tę kwotę, łącznie nie więcej niż 8000 zł. Odrębnie mogą dojść udokumentowane i niezbędne wydatki mediatora oraz VAT na zasadach rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 12 lutego 2026 r. Podane limity dotyczą wynagrodzenia, a nie całego kosztu mediacji. Przy roszczeniu o 150 000 zł wynagrodzenie wynosi 3000 zł przed ewentualnym VAT i wydatkami; sposób podziału kosztów ustalają strony. W mediacji umownej wynagrodzenie mediatora, wydatki i sposób ich ponoszenia uzgadnia się przed rozpoczęciem mediacji. Koszt własnego pełnomocnika i ewentualnej opinii specjalisty jest odrębny. Zasady zwrotu opłaty sądowej po zawarciu ugody opisujemy w części Koszty mediacji na stronie Centrum mediacyjne.