Hospitalizacja to sytuacja, w której pacjent znajduje się pod całodobową opieką personelu medycznego. W takich okolicznościach szczególnego znaczenia nabierają prawa pacjenta w szpitalu , które mają zapewnić bezpieczeństwo, poszanowanie godności oraz dostęp do informacji. Choć ich katalog wynika z przepisów, ich praktyczne znaczenie jest bardzo konkretne bowiem wpływają na codzienny komfort pacjenta.
Podstawą prawną regulującą te prawa jest ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta z 6 listopada 2008 r. (Dz.U. 2023 poz. 1545).
Źródło: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20090520417
Prawo do informacji o stanie zdrowia członka rodziny
Jednym z najczęściej pojawiających się pytań jest to, czy bliscy mogą uzyskać informacje o stanie zdrowia pacjenta. Odpowiedź jest jednoznaczna: tak, ale tylko wtedy, gdy pacjent wyrazi na to zgodę .
Dlatego prawo do informacji o stanie zdrowia członka rodziny działa wyłącznie wtedy, gdy pacjent wskaże osobę upoważnioną. Upoważnienie może być:
- ustne,
- pisemne,
- zmienione w trakcie hospitalizacji.
Jeżeli pacjent nie jest w stanie wyrazić woli, lekarz może przekazać informacje osobie bliskiej, kierując się dobrem pacjenta.
Wyjątki od zasady udzielania informacji wyłącznie osobie upoważnionej – opis, podstawy prawne i źródła
Choć co do zasady lekarz może przekazać informacje o stanie zdrowia pacjenta wyłącznie osobie przez niego upoważnionej, co wynika z zasady poszanowania autonomii pacjenta oraz tajemnicy medycznej, to ustawodawca przewidział jednak sytuacje, w których udzielenie informacji osobie bliskiej jest dopuszczalne mimo braku formalnego upoważnienia. Wyjątki te mają charakter ochronny — ich celem jest zapewnienie pacjentowi bezpieczeństwa i ciągłości leczenia.
1. Pacjent nieprzytomny lub niezdolny do wyrażenia woli
Jeżeli pacjent nie jest w stanie świadomie wyrazić swojej woli (np. utrata przytomności, zaburzenia świadomości), lekarz może przekazać informacje osobie bliskiej , nawet jeśli nie została wcześniej wskazana jako upoważniona.
Podstawa prawna: art. 31 ust. 6 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty.
Źródło: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19970280152
2. Brak wcześniejszego sprzeciwu pacjenta
Jeżeli pacjent nie wyraził sprzeciwu wobec udzielania informacji określonej osobie, a jednocześnie nie może obecnie decydować, lekarz może przekazać informacje osobie bliskiej, kierując się jego dobrem.
Podstawa prawna: art. 31 ust. 6 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty
Źródło: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19970280152
3. Sytuacje nagłe – konieczność ratowania życia lub zdrowia
W stanach nagłych lekarz może działać bez zgody pacjenta i przekazać informacje osobie bliskiej, jeśli jest to niezbędne dla dobra pacjenta lub dla podjęcia decyzji dotyczących leczenia.
Podstawa prawna: art. 31 ust. 7 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty
Źródło: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19970280152
4. Pacjent małoletni
Informacje o stanie zdrowia małoletniego otrzymują jego przedstawiciele ustawowi (najczęściej rodzice) lub opiekunowie prawni. Jeżeli małoletni ukończył 16 lat, również on sam ma prawo do informacji.
Podstawa prawna: art. 9 ust. 2–3 oraz ust. 7 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.
Źródło: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20090520417
5. Pacjent ubezwłasnowolniony
W przypadku pacjenta ubezwłasnowolnionego całkowicie informacje otrzymuje opiekun prawny, a w przypadku ubezwłasnowolnienia częściowego — kurator. Jeżeli pacjent jest w stanie zrozumieć informacje, lekarz powinien przekazać je również jemu.
Podstawa prawna: art. 9 ust. 4–6 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.
Źródło: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20090520417
6. Przekazywanie informacji innym osobom wykonującym zawód medyczny
Lekarz może przekazać informacje innym osobom wykonującym zawód medyczny, jeżeli jest to niezbędne do zapewnienia ciągłości leczenia.
Podstawa prawna: art. 26 ust. 3 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.
Źródło: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20090520417
7. Definicja osoby bliskiej
Wyjątki opierają się na pojęciu „osoby bliskiej”, które obejmuje m.in. . małżonka, partnera, krewnych, powinowatych, osobę pozostającą we wspólnym pożyciu oraz każdą osobę wskazaną przez pacjenta.
Podstawa prawna: art. 3 ust. 1 pkt 2 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.
Źródło: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20090520417
Pozostałe najważniejsze prawa pacjenta w szpitalu
-
Prawo do świadczeń zdrowotnych zgodnych z aktualną wiedzą medyczną
Pacjent ma prawo oczekiwać, że leczenie w szpitalu będzie prowadzone zgodnie z aktualnymi standardami medycznymi, z należytą starannością i przez osoby posiadające odpowiednie kwalifikacje.
To jedno z kluczowych praw pacjenta — i jednocześnie jedno z tych, które najtrudniej „uchwycić” w praktyce, bo dotyczy jakości leczenia, staranności i profesjonalizmu personelu. W praktyce oznacza to, że pacjent ma prawo oczekiwać:
- leczenia zgodnego z aktualną wiedzą medyczną,
- staranności zawodowej,
- właściwej organizacji udzielania świadczeń,
- personelu o odpowiednich kwalifikacjach.
Da się je jednak egzekwować, o ile pacjent (lub jego bliscy) wie, jakie narzędzia daje prawo i jak z nich korzystać krok po kroku.
1. Zadawanie pytań i żądanie wyjaśnień — pierwszy i najprostszy krok
Pacjent ma prawo pytać o to, dlaczego zastosowano daną metodę leczenia, jakie są alternatywy, jakie są standardy postępowania w jego przypadku, kto wykonuje procedurę i jakie ma kwalifikacje. To nie jest „roszczeniowość” — to realizacja prawa z art. 9 u.p.p. Lekarz z kolei ma obowiązek udzielić informacji w sposób zrozumiały.
2. Wgląd do dokumentacji medycznej
Jeżeli pacjent podejrzewa, że leczenie nie było prowadzone zgodnie ze standardami, powinien uzyskać kopię dokumentacji, sprawdzić, jakie procedury wykonano, zweryfikować, czy dokumentacja jest kompletna. To fundament dalszych działań.
3. Zgłoszenie zastrzeżeń kierownikowi oddziału lub dyrekcji szpitala
To najczęściej pierwszy formalny krok. Pacjent może złożyć wniosek o wyjaśnienia, skargę na jakość udzielonych świadczeń, żądanie poprawy organizacji leczenia. Szpital ma obowiązek udzielić odpowiedzi. Podstawą prawną tego prawa jest art. 10 u.p.p. (prawo do zgłaszania sprzeciwu i zastrzeżeń).
4. Złożenie skargi do Rzecznika Praw Pacjenta
Jeżeli pacjent uważa, że jego prawo do świadczeń zgodnych z aktualną wiedzą medyczną zostało naruszone, może złożyć skargę do RPP. Rzecznik może wszcząć postępowanie wyjaśniające, zażądać dokumentacji, przeprowadzić kontrolę, wydać zalecenia dla szpitala.
5. Skarga do NFZ (jeśli świadczenie było finansowane ze środków publicznych)
NFZ może zbadać czy świadczenie zostało udzielone zgodnie z umową, czy szpital spełniał wymagania kadrowe i sprzętowe, czy procedury były wykonane zgodnie z koszykiem świadczeń gwarantowanych. To narzędzie wprowadzone przez art. 50 ust. 1 pkt 5 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych jest często niedoceniane, a bardzo skuteczne w praktyce.
6. Zawiadomienie organów odpowiedzialności zawodowej
Jeżeli problem dotyczy konkretnego lekarza lub pielęgniarki, pacjent może złożyć zawiadomienie do Okręgowej Izby Lekarskiej albo Okręgowej Izby Pielęgniarek i Położnych. Rzecznik odpowiedzialności zawodowej bada, czy doszło do naruszenia zasad etyki lub staranności zawodowej.
7. Postępowanie cywilne o odszkodowanie lub zadośćuczynienie
Jeżeli pacjent poniósł szkodę (zdrowotną lub majątkową), może dochodzić roszczeń przed sądem cywilnym. Wymaga to opinii biegłego, dokumentacji medycznej, wykazania związku przyczynowego między świadczeniem a poniesioną szkodą. To najdalej idący sposób egzekwowania prawa.
8. Postępowanie karne (w wyjątkowych sytuacjach)
Jeżeli doszło do rażącego naruszenia standardów, pacjent może złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, np.: narażenie na niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 160 k.k.). To ścieżka stosowana rzadziej, ale czasem konieczna.
Podsumowując ten wątek należy wskazać, że zachowanie pacjenta uważającego, że leczenie nie było zgodne ze standardami, powinno polegać na uzyskaniu pełnej informacji od lekarza, zabezpieczeniu dokumentacji medycznej, zgłoszeniu zastrzeżenia kierownikowi oddziału lub dyrekcji, a, razie potrzeby — złożeniu skargi do RPP lub NFZ. Warto także rozważyć odpowiedzialność zawodową personelu, a w przypadku szkody — dochodzić roszczeń cywilnych.
To uporządkowany, zgodny z prawem sposób egzekwowania prawa do leczenia zgodnego z aktualną wiedzą medyczną.
Podstawa prawna:
- art. 6 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (u.p.p.)
- art. 4 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty (u.z.l.)
- art. 11 ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej
Źródła:
- UPP: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20090520417
- UZL: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19970280152
- Ustawa o zawodach pielęgniarki i położnej:
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20110000174
2. Prawo do poszanowania intymności i godności
Szpital ma obowiązek zapewnić pacjentowi prywatność podczas badań, zabiegów i rozmów o stanie zdrowia. Obecność osób trzecich wymaga zgody pacjenta, chyba że jest to niezbędne do udzielenia świadczenia.
Oznacza to, że personel medyczny powinien tak organizować udzielanie świadczeń, aby pacjent nie czuł się narażony na niepotrzebne spojrzenia, komentarze czy obecność osób postronnych. Obecność osób trzecich — zarówno studentów, praktykantów, jak i innych pacjentów — wymaga wyraźnej zgody pacjenta, chyba że ich udział jest niezbędny do wykonania świadczenia zdrowotnego.
W praktyce pacjent może łatwo rozpoznać sytuacje, które naruszają to prawo. Do zachowań nagannych należą w szczególności:
1. Wykonywanie badań lub zabiegów przy otwartych drzwiach lub bez zasłonięcia parawanu
Jeżeli pacjent jest badany w sposób, który umożliwia innym osobom obserwowanie przebiegu badania, jest to naruszenie jego prawa do intymności. Przykładem może być badanie USG jamy brzusznej wykonywane przy otwartych drzwiach gabinetu.
2. Obecność osób postronnych bez zgody pacjenta
Dotyczy to zarówno studentów, praktykantów, jak i innych pracowników, którzy nie są niezbędni do wykonania świadczenia. Przykład niech będzie wejście do sali zabiegowej osoby, która „tylko coś przyniosła”, podczas gdy pacjent jest w trakcie badania.
3. Omawianie stanu zdrowia pacjenta w miejscu publicznym
Rozmowy o diagnozie, wynikach badań czy planie leczenia nie mogą odbywać się na korytarzu, przy innych pacjentach czy w obecności osób postronnych. Dla przykładu wskażmy sytuację, w której lekarz omawia wyniki badań przy łóżku pacjenta w sali wieloosobowej, w sposób umożliwiający innym pacjentom słyszenie rozmowy.
4. Brak zapewnienia odpowiedniego okrycia podczas badania
Pacjent powinien być odsłonięty tylko w takim zakresie, jaki jest niezbędny do wykonania badania lub zabiegu. Dla przykładu pacjentka proszona o całkowite rozebranie się do badania, które wymaga odsłonięcia jedynie części ciała, jest naruszeniem jej prawa.
5. Nieuzasadnione ograniczanie kontaktu z bliskimi
Ograniczenia mogą wynikać wyłącznie z bezpieczeństwa epidemiologicznego lub organizacji pracy oddziału — nigdy z wygody personelu. Odmowa odwiedzin bez podania przyczyny lub powoływanie się na „wewnętrzne zasady”, których nie można zweryfikować, jest naruszeniem prawa.
6. Nieodpowiedni sposób komunikacji
Naruszenie godności pacjenta nie musi wiązać się z naruszeniem jego intymności fizycznej. W praktyce znacznie częściej dochodzi do sytuacji, w których pacjent doświadcza braku szacunku w komunikacji — tonu, słów, zachowania czy sposobu traktowania.
Warto wiedzieć, że standardy komunikacji personelu medycznego nie są jedynie kwestią kultury osobistej — wynikają z obowiązków zawodowych lekarzy, pielęgniarek i położnych, w tym z:
- obowiązku poszanowania godności pacjenta (art. 20 u.p.p.),
- obowiązku wykonywania zawodu z należytą starannością i etyką (art. 4 u.z.l., art. 11 ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej),
- zasad etyki zawodowej (Kodeks Etyki Lekarskiej, Kodeks Etyki Pielęgniarki i Położnej).
Co to oznacza w praktyce?
Lekceważący ton i sposób zwracania się do pacjent to najczęstsza forma naruszenia godności. Mówienie do pacjenta podniesionym głosem, używanie tonu rozkazującego („usiąść”, „nie ruszać się”, „proszę nie dyskutować”), traktowanie pacjenta jak osoby niesamodzielnej lub niekompetentnej, komentowanie, że pacjent „przesadza”, „panikuje”, „nie rozumie” – takie zachowania naruszają godność, nawet jeśli nie towarzyszy im żadna procedura medyczna.
Nawet jeśli personel nie ma złych intencji, żarty dotyczące wyglądu pacjenta, jego choroby, stylu życia, wieku, wagi, stanu psychicznego, „niskiej wiedzy medycznej”, są niedopuszczalne i naruszają godność pacjenta. Dla przykładu stwierdzenie w kierunku pacjenta albo w jego obecności skierowane do osoby trzeciej o treści „no tak, jak się człowiek nie zna, to wszystko go przeraża.” jest zachowaniem nieetycznym i niedopuszczalnym.
Szczególną, dość subtelną, ale bardzo częstą forma naruszenia godności jest akcentowanie różnicy pozycji społecznej między personelem medycznym a pacjentem. Podkreślanie, że pacjent „ma słuchać”, sugerowanie, że pacjent nie ma prawa pytać, reagowanie irytacją na prośby o wyjaśnienia, komunikaty typu: „My tu wiemy lepiej”, „Proszę nie wnikać”, „Nie ma pan/pani potrzeby tego wiedzieć” jest naruszeniem praw pacjenta nie tylko do informacji, ale także do poszanowania jego godności.
Naruszeniem godności jest również brak odpowiedzi na pytania, udzielanie odpowiedzi zdawkowych, odwracanie się plecami podczas rozmowy, prowadzenie rozmów między personelem tak, jakby pacjenta nie było. Pacjent ma prawo do traktowania z szacunkiem, a nie jak „przedmiot procedury”.
Standardy etyczne wymagają, aby lekarz, pielęgniarka lub inny członek personelu przedstawił się, wyjaśnił, jaką pełni funkcję, poinformował, co zamierza zrobić. Brak przedstawienia się jest naruszeniem godności i prawa pacjenta do informacji.
W zakresie prawa do intymności zwrócić należy uwagę na dość częste, choć ignorowane powszechnie, zachowania personelu medycznego. Mowa tu 0 wykonywaniu czynności medycznych w obecności innych pacjentów. Dotyczy to zwłaszcza sal wieloosobowych. Personel powinien zadbać o zasłonięcie parawanu lub zaproszenie pacjenta do gabinetu zabiegowego.
Jak zatem reagować?
Pacjent, który zauważy zachowania naruszające jego intymność lub godność, może zwrócić uwagę personelowi w sposób spokojny i stanowczy, poprosić o zasłonięcie parawanu lub zamknięcie drzwi, odmówić obecności osób postronnych, zgłosić zastrzeżenia kierownikowi oddziału, w razie potrzeby — złożyć skargę do Rzecznika Praw Pacjenta.
Takie działania są w pełni zgodne z prawem i stanowią realizację uprawnień wynikających z art. 20 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.
Podstawa prawna:
- art. 20 ust. 1–2 u.p.p.
- art. 36 ust. 1 u.z.l. (tajemnica lekarska i ochrona informacji)
Źródła:
- UPP: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20090520417
- UZL: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19970280152
3. Prawo do kontaktu z bliskimi
Pacjent ma prawo do osobistego, telefonicznego i korespondencyjnego kontaktu z bliskimi. Szpital może ograniczyć to prawo jedynie ze względu na bezpieczeństwo epidemiologiczne lub organizację pracy oddziału — i musi to uzasadnić.
Podstawa prawna:
- art. 33 ust. 1–2 u.p.p.
Źródło:
- UPP: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20090520417
4. Prawo do zgłaszania skarg i wniosków
Pacjent może zgłosić naruszenie swoich praw:
- kierownikowi podmiotu leczniczego,
- Rzecznikowi Praw Pacjenta,
- Narodowemu Funduszowi Zdrowia (jeśli świadczenie jest finansowane ze środków publicznych),
- organom odpowiedzialności zawodowej,
- sądowi cywilnemu.
Podstawa prawna:
- art. 10 u.p.p. (prawo do zgłaszania sprzeciwu wobec opinii lub orzeczenia)
- art. 50–53 u.p.p. (postępowanie przed Rzecznikiem Praw Pacjenta)
- art. 68 Konstytucji RP (prawo do ochrony zdrowia)
Źródła:
- UPP: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20090520417
- Konstytucja: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19970780483
5. Prawo do informacji o stanie zdrowia
Pacjent ma prawo do jasnej, zrozumiałej informacji o:
- stanie zdrowia,
- rozpoznaniu,
- proponowanych i możliwych metodach leczenia,
- rokowaniu,
- konsekwencjach odmowy leczenia.
Pacjent ma prawo wiedzieć co mu dolega, jakie są wyniki badań, co oznaczają objawy, które odczuwa. W praktyce lekarz nie może mówić wyłącznie „medycznym językiem”. Jeśli pacjent nie rozumie, ma prawo poprosić o wyjaśnienie „po ludzku” — i lekarz musi to zrobić.
Pacjent ma prawo poznać konkretną diagnozę, a nie ogólniki typu: „ma pan stan zapalny”, „zobaczymy, co dalej”. W praktyce lekarz powinien podać nazwę choroby, wyjaśnić, co ona oznacza i jak wpływa na zdrowie.
Szczególnym elementem tego prawa jest prawo żądania do informacji o proponowanych i możliwych metodach leczenia. Pacjent ma prawo wiedzieć jakie leczenie proponuje lekarz, jakie są inne dostępne metody, czym różnią się między sobą, jakie mają skutki uboczne, jakie są ich plusy i minusy.
Nadto pacjent ma prawo wiedzieć jakie są szanse na poprawę, jakie ryzyka wiążą się z chorobą, jak może wyglądać dalszy przebieg leczenia. W praktyce lekarz nie może unikać odpowiedzi, jeśli pacjent pyta o rokowania. Oczywiście musi to zrobić taktownie, ale szczerze.
Pacjent ma prawo odmówić leczenia — ale musi wiedzieć, co ta odmowa oznacza. Dlatego lekarz powinien wyjaśnić jakie ryzyko niesie odmowa, jakie mogą być skutki zdrowotne, czy odmowa wpływa na dalsze leczenie. Lekarz nie może straszyć ani wywierać presji. Ma obowiązek rzetelnie poinformować, co się stanie, jeśli pacjent nie zgodzi się na proponowane leczenie.
Co to oznacza dla pacjenta w codziennym życiu? Że pacjent ma prawo pytać, ma prawo nie rozumieć, ma prawo prosić o powtórzenie, o wyjaśnienie prostszym językiem, o zapisanie informacji, o rozmowę z innym lekarzem, ma wreszcie prawo odmówić leczenia — świadomie i po uzyskaniu informacji.
A lekarz nie może się irytować, zbywać pacjenta, ukrywać informacji, podejmować decyzji za pacjenta, traktować pacjenta jak „petenta, który ma słuchać”.
Bez zrozumienia diagnozy, leczenia, rokowań, ryzyka pacjent nie jest w stanie świadomie podjąć decyzji o swoim zdrowiu. A prawo wymaga, aby zgoda pacjenta była świadoma — czyli oparta na zrozumieniu.
Podstawa prawna:
- art. 9 ust. 1–3 u.p.p.
- art. 31 ust. 1–4 u.z.l.
Źródła:
- UPP: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20090520417
- UZL: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19970280152
6. Prawo do wyrażenia zgody na udzielanie świadczeń zdrowotnych
Żadne świadczenie zdrowotne nie może być wykonane bez zgody pacjenta, chyba że przepisy przewidują wyjątek (np. zagrożenie życia).
Prawo do wyrażenia zgody na udzielenie świadczenia zdrowotnego jest jednym z fundamentów ochrony praw pacjenta. Wynika z art. 16–18 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz z art. 32–35 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty.
W praktyce oznacza to, że żaden zabieg, badanie, procedura ani podanie leku nie może zostać wykonane bez świadomej zgody pacjenta, chyba że przepisy przewidują wyraźny wyjątek. To prawo chroni autonomię pacjenta i jego prawo do decydowania o własnym ciele.
Co to znaczy „zgoda pacjenta”?
Każda decyzja pacjenta musi być świadoma. Pacjent musi wiedzieć, na co się zgadza — czyli otrzymać jasną informację o celu procedury, przebiegu, ryzykach, możliwych powikłaniach, alternatywach, konsekwencjach odmowy. Bez tej wiedzy zgoda jest nieważna.
Zgoda musi być dobrowolna. Pacjent nie może być zastraszany, przymuszany, manipulowany, stawiany pod presją („jak pan nie podpisze, to my nic nie zrobimy”). Sposób przedstawienia sytuacji zdrowotnej pacjenta musi być tego rodzaju, że pacjent ma możliwość podjęcia własnej decyzji rozumiejąc ryzyka i je akceptując.
Zgoda musi być udzielona w odpowiedniej formie. W zależności od procedury, ustnie – np. badanie fizykalne, pobranie krwi, podanie leków albo pisemnie – zabiegi operacyjne, procedury obarczone podwyższonym ryzykiem, znieczulenie.
Zgody pacjenta w praktyce wymaga wszystko, co ingeruje w jego ciało lub zdrowie. Pacjent ma prawo powiedzieć „tak”, „nie”, „chcę się zastanowić”, „proszę wyjaśnić jeszcze raz”.
Są sytuacje szczególne, w których lekarz może działać bez zgody pacjenta. Wyjątki te są ściśle określone i dotyczą sytuacji, w których zwłoka zagraża życiu lub zdrowiu pacjenta, albo pacjent nie jest zdolny do wyrażenia zgody:
- stan nagły – zagrożenie życia lub zdrowia – jeśli pacjent wymaga natychmiastowej pomocy, a brak działania grozi śmiercią lub ciężkim uszczerbkiem na zdrowiu, lekarz może działać bez zgody. Przykłady: pacjent nieprzytomny po wypadku, zatrzymanie krążenia, masywne krwawienie, ciężka reakcja anafilaktyczna.
- pacjent niezdolny do wyrażenia zgody – jeśli pacjent jest nieprzytomny, ma zaburzenia świadomości, nie rozumie informacji z powodu stanu zdrowia, lekarz może działać bez zgody, ale musi skonsultować decyzję z drugim lekarzem (jeśli czas na to pozwala), poinformować osobę bliską, gdy tylko jest to możliwe.
- choroba zakaźna – w niektórych przypadkach ustawa o zapobieganiu chorobom zakaźnym przewiduje obowiązkowe leczenie lub izolację.
- pacjent małoletni lub ubezwłasnowolniony – tu zgody udziela przedstawiciel ustawowy, ale jeśli zwleka lub odmawia w sposób zagrażający zdrowiu dziecka lekarz może działać po uzyskaniu zgody sądu opiekuńczego, a w stanach nagłych – bez niej.
Jak rozpoznać naruszenie prawa do zgody?
Dla przykładu taką sytuację będzie:
- proszenie o podpis na formularzu bez rozmowy z lekarzem – formularz nie zastępuje rozmowy;
- wywieranie presji, np. „jak pan nie podpisze, to będzie pan sam sobie winien”
- wykonywanie procedur „przy okazji” – np. podczas operacji lekarz wykonuje dodatkowy zabieg, na który pacjent nie wyraził zgody (chyba że ratuje to życie);
- brak możliwości zadania pytań
Podstawa prawna:
- art. 16–18 u.p.p.
- art. 32–35 u.z.l.
Źródła:
- UPP: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20090520417
- UZL: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19970280152
Prawa pacjenta w szpitalu a świadczenia NFZ
W praktyce większość hospitalizacji odbywa się w ramach świadczeń finansowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Oznacza to, że pacjent korzysta nie tylko z ogólnych praw wynikających z ustawy o prawach pacjenta, ale również z uprawnień związanych z zasadami udzielania świadczeń gwarantowanych. Te z kolei regulowane są przede wszystkim przez ustawę o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz szereg rozporządzeń Ministra Zdrowia, które określają szczegółowy zakres świadczeń.
To ważne, ponieważ nie istnieje jedno „centralne” rozporządzenie regulujące wszystkie świadczenia NFZ. System jest rozproszony — każde świadczenie (np. leczenie szpitalne, rehabilitacja, opieka psychiatryczna) ma własny akt wykonawczy. Dlatego pacjent, który chce sprawdzić, jakie świadczenia przysługują mu w danej sytuacji, powinien wiedzieć, jak szukać właściwych regulacji.
Poniżej przedstawiamy w sposób skrótowy najważniejsze prawa pacjenta związane z leczeniem finansowanym przez NFZ — wraz z podstawami prawnymi i wskazówkami, jak odnaleźć właściwe akty wykonawcze.
1. Prawo do bezpłatnych świadczeń zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych
Pacjent uprawniony do świadczeń ma prawo do leczenia w szpitalu bez dodatkowych opłat, w zakresie świadczeń gwarantowanych.
Podstawa prawna:
- art. 15 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (u.ś.o.z.)
- art. 68 ust. 2 Konstytucji RP
Źródła:
- Ustawa o świadczeniach: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20040821035
- Konstytucja RP: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19970780483
2. Prawo do wyboru szpitala posiadającego umowę z NFZ
Pacjent może wybrać dowolny szpital, który zawarł umowę z NFZ — niezależnie od miejsca zamieszkania.
Podstawa prawna:
- art. 28 ust. 1 u.ś.o.z.
Źródło:
- https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20040821035
3. Prawo do świadczeń ratujących życie niezależnie od ubezpieczenia
W stanach nagłych pacjent ma prawo do natychmiastowej pomocy, nawet jeśli nie posiada ubezpieczenia.
Podstawa prawna:
- art. 15 ust. 2 u.ś.o.z.
- art. 7 ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym
Źródła:
- Ustawa o świadczeniach: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20040821035
- Ustawa o PRM: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20060611278
4. Prawo do informacji o czasie oczekiwania na świadczenie
Pacjent ma prawo znać przewidywany termin przyjęcia oraz zasady prowadzenia list oczekujących.
Podstawa prawna:
- art. 20 ust. 2–9 u.ś.o.z.
Źródło:
- https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20040821035
5. Prawo do świadczeń zgodnych z koszykiem świadczeń gwarantowanych
Zakres świadczeń, które szpital musi zapewnić pacjentowi, określają tzw. koszyki świadczeń gwarantowanych. I tu pojawia się element, który warto wyjaśnić czytelnikowi.
Nie ma jednego rozporządzenia regulującego wszystkie świadczenia NFZ. Minister Zdrowia wydaje oddzielne rozporządzenia dla poszczególnych dziedzin medycyny, m.in.:
- leczenie szpitalne,
- rehabilitacja lecznicza,
- opieka psychiatryczna,
- ambulatoryjna opieka specjalistyczna,
- POZ,
- stomatologia.
Dlatego pacjent, który chce sprawdzić, jakie świadczenia przysługują mu w konkretnej sytuacji, powinien kierować się następującym wzorem postępowania:
- Ustal rodzaj świadczenia, którego dotyczy Twoja sytuacja (np. leczenie szpitalne)
- Sprawdź, czy świadczenie należy do katalogu świadczeń gwarantowanych — podstawą jest art. 31d–31n u.ś.o.z.
- Odszukaj właściwe rozporządzenie Ministra Zdrowia dotyczące tej kategorii świadczeń.
- Zweryfikuj, czy procedura, której potrzebujesz, znajduje się w wykazie świadczeń gwarantowanych.
- Sprawdź warunki realizacji świadczenia — rozporządzenia określają m.in. . minimalne wymagania sprzętowe, kadrowe i organizacyjne.
6. Prawo do zgłoszenia skargi do NFZ
Jeżeli pacjent uważa, że świadczenie finansowane przez NFZ zostało udzielone nieprawidłowo, może złożyć skargę do właściwego oddziału Funduszu.
Podstawa prawna:
- art. 50 ust. 1 pkt 5 u.ś.o.z.
- art. 10 u.p.p.
Źródła:
- Ustawa o świadczeniach: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20040821035
- Ustawa o prawach pacjenta: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20090520417
Prawa pacjenta w szpitalu są ściśle powiązane z zasadami udzielania świadczeń finansowanych przez NFZ. Aby skutecznie z nich korzystać, pacjent powinien znać podstawowe prawa wynikające z ustawy o prawach pacjenta, rozumieć, że zakres świadczeń gwarantowanych wynika z ustawy o świadczeniach, wiedzieć, że szczegółowe świadczenia określają oddzielne rozporządzenia Ministra Zdrowia, umieć odnaleźć właściwy akt wykonawczy, korzystając z przedstawionego wzoru postępowania.
Takie podejście pozwala pacjentowi świadomie egzekwować swoje prawa i weryfikować, czy szpital realizuje świadczenia zgodnie z obowiązującymi przepisami.
Szczegółowe omówienie katalogu praw pacjenta w relacji z NFZ nastąpi w odrębnym artykule.
Podsumowując warto wskazać, że znajomość praw pacjenta w szpitalu pozwala pacjentowi czuć się bezpieczniej i bardziej świadomie uczestniczyć w procesie leczenia. Zrozumienie takich kwestii jak prawo do informacji o stanie zdrowia członka rodziny czy zasady poszanowania godności i intymności ułatwia reagowanie w sytuacjach, które budzą wątpliwości.
